مقدمه ●

درختی با ارتفاع ٢ تا ٧ متر است و معمولاً در کوه ھا ،Pistacia Atlantica پسته وحشی (بنه)با نام علمی

می روید و در پاییز به رنگ نارنجی خوش رنگی در می آید.دارای برگ ھای تک شانه ای و ۵ تا ٧ برگچه ی گل

آذین است که در زیر گونه ھای مختلف دارای شکل ھای گوناگون می باشد.این گیاه تک جنسی دارای تعداد

کاسبرگ ۵ عدد و بدون گلبرگ است که گل نر دارای پرچم ۴ تا ۵ تایی و گل ماده دارای خامه ی کوتاه و میوه

آن از نوع شفت می باشد.شاخه ھای این درخت، سفید کمی مایل به خاکستری است

اسم میوه این گیاه درفارسی بن( ١)یا بنه( ٢)می باشد که دانه ای گیاھی با مغز روغنی است که به صورت

تخمه صورت می شود ولی پوسته سخت آن بلای دندان است.این دانه معمولاً در اواخر تابستان سبز می

شود و به رنگ سبز تیره است.عمر درخت بنه طولانی است، مثلاًدرخت ١۵٠٠ ساله بنه درشھرستان ابرکوه

با ١١ متر دور تنه و ارتفاع بیش از ١١ متر ھر ساله میوه بنه خود را بیش از ٢٠٠ کیلوگرم به روستاییان عرضه

می کند.

گل درخت قرمز است و در رنگرزی از آن استفاده می شود.درخت بنه دیر خزان می کند و از تنه ی آن به طور

طبیعی، یا با دادن شکاف، صمغی خارج می شود که به آن در فارسی سقز و در عربی بطم گویند (در

روستای برک به جک معروف است) که در آدامس مورد استفاده قرار می گیرد.

زیستگاه درخت بنه ●

این درخت نیز مانند سایر درخت ھای کوھستان در مناطق مختلف کوه یافت می شود، اما بیشتر در قله ھای

پرارتفاع، پرتگاه ھا و مناطق دور دست کوھستانی می روید.این درخت با مقاومت زیاد در مناطق کوھستانی

با آب و ھوای نه چندان سرد می روید و امروزه در لیست درختان حفاظت شده قرار دارد.مغز آن به پسته

شبیه ولی بسیار کوچکتر است.به دلیل سخت بودن پوست دانه آن، در شرایط عادی نمی توان با کاشت آن

نھال تولید کرد، بلکه دانه آن پس از چند سال ماندن در محیط و سایش پوسته یا ترک خوردن در یخبندان در

بھار جوانه می زند.بنه بیشتر در استان ھای کھگیلویه و بویراحمد، ایلام و کر دستان می روید، اما در مناطق

دیگر ایران از جمله جنگل ھای خشک فارس، کرمان، بلوچستان، یزد، سمنان، خراسان جنوبی ، لرستان و

ارتفاعات الموت و...نیز یافت می شود.

کاربرد بنه ●

بنه از جمله گیاھان چوبی مناطق خشک و نیمه خشک کشور می باشد که جدا از ارزش ھای زیست

محیطی بی شماری که دارد، مصارف دارویی و صنعتی گسترده ای نیز به ھمراه دارد.جنبه ھای دارویی و

صنعتی این گیاه کاملاً روشن است.صمغ (شیره یا جک) بنه مصارف دارویی و صنعتی زیادی داشته و از میوه

آن به عنوان گیاه دارویی استفاده می شود.

اندام ھای مختلف درخت بنه مصارف دارویی و صنعتی گسترده ای دارد.بھره برداری از درختان بنه با ھدف

تولید صمغ و استفاده از آن در امور دارویی و صنعتی موضوعی است که اقتصاد بخشی از جنگل نشینان در

93

ناحیه رویشی زاگرس را تشکیل می دھد.اگرچه بھره برداری از درخت بنه می تواند اثرات سوء فیزیولوژیکی و

ضعف درخت را در برداشته باشد، اما دقت در بھره برداری و به کارگیری روشھای صحیح می تواند خسارت را

به حداقل ممکن برساند.بھره گیری از میوه، برگ، صمغ ترشح یافته بصورت طبیعی و گال ھ ای گیاه نیز

کاربردھای زیاد دارویی دارد.شناخت دقیق رویشگاه ھای طبیعی گیاھان دارویی ضمن روشن شدن پتانسیل

ھای موجود، امکان توسعه و بھره برداری صحیح را به خوبی فراھم می سازد.ضمن اینکه قابلیت ھا و

محدودیت ھای ھر منطقه را نیز برای توسعه و بھره برداری اقتصادی روشن می نماید.

خواص درمانی ●

مقوی کبد و طحال است.خارج کننده ی اقسام کرم معده بوده و سرفه و خفقان را تسکین می دھد و مسکن

درد کمر، درد پشت و درد قولنج می باشد.ضماد بنه در درمان ورم ھا و زخم ھای سخت مفید است.از آن

جایی که بنه دارای ویتامین ھای آ و اقسام ب و د می باشد، مقوی اعصاب بوده و ترک لب را معالجه و از

شبکوری جلوگیری می کند و نرمی استخوان را درمان می نماید.در صنعت داروسازی با صمغ آن پمادی

درست می کنند که مالیدن آن بر بدن از گزش پشه جلوگیری می نماید.سقز مقوی معده بوده و به ھضم غذا

کمک می کند و محرک اش تھا است.ضماد آن که با پیه ذوب می شود، جھت رفع کجی و ترکیدن ناخن می

باشد.مخلوط سقز با روغن زیتون جھت برطرف کردن ورمھا و ترک پوست و خارش آن سودمند می باشد.

In vitro بررسی اثرات ضد میکروبی به روش ●

استفاده زیاد از آنتی بیوتیک ھا باعث مقاومت روزافزون باکتری ھا به این داروھا شده است، به طوری که

کارآیی آنتی بیوتیک ھا روز به روز محدودتر می شود.از آنجایی که بعضی از گیاھان خاصیت ضد میکروبی از

خود بروز می دھند، با شناخت این گیاھان می توان از آنھا علیه میکروب بیماری زای معین استفاده کرد و

جایگزین بی ضرری برای آنتی بیوتیک ھا پیدا نمود.در راستای این اھداف، اثرات ضد میکروبی اسانس بنه

روی چند باکتری بیماریزا مورد آزمایش قرار گرفت و با جدیدترین آنتی بیوتیک ھا که علیه این باکتری ھا توصیه

می شوند، مقایسه گردید.نتایج حاصل از این آزمایش نشان می دھد که عصاره بنه بر استافیلوکوو س

اورئوس و استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس، اثرات ضد میکروبی نشان داده است.

سقز(جَک) ●

محصول سقز درختان بنه که دارای ارزش اقتصادی فراوانی می باشد،جزء اقلام صادراتی است که از نظر

ارزآوری حائز اھمیت می باشد.سقز جزء دسته سمغ ھایی(الئورزینھا)قرار می گیرد که دارای خواص داروئی،

خوراکی و صنعتی فراوان می باشد و در طب سنتی نیز مورد استفاده قرار می گیرد.چند نمونه از کاربرد

سقز:

 در صنایع چسب، صنایع لاک، صنایع رنگ، صنایع پلیمری، صنایع داروسازی.

 به عنوان امولسیون کننده، در تھیه روغن چاپ و روغن کابل، در تھیه پارکت و کفپوش، آھارھای کاغذ، به

عنوان قارچ کش جھت حفاظت چوب و کاغذ و پارچه.

93

 در تھیه اسانس و عطریات

 به عنوان ضدعفونی کننده در درمان بیماری ھای مختلف

متأسفانه به دلیل کمبود صنایع تبدیلی و نبود دانش فنی لازم در زمینه فرآوری این ماده، موجب گردیده که با

قیمت ناچیز و اولیه به خارج از کشور صادر گردد.

بررسی عوامل مؤثر بر پراکنش پسته وحشی ●

وجود گونه ھای مقاوم در برابر شرایط نامساعد طبیعی، موھبتی الھی است.بنه، درختی چند منظوره

است.از چوب آن برای سوخت، تولید ذغال و ذوب فلزات، از بذر آن در غذاھای محلی و از قسمت ھای مختلف

آن جھت مصارف دارویی استفاده می شود.ارزش اقتصادی صمغ استخراج شده از آن نیز بر کسی پوشیده

نیست، مضافاً اینکه از نظر ایجاد پوشش گیاھی در مناطق مورد ھجوم بیابان و حوزه ھای آبخیزی که در اثر

فقدان پوشش گیاھی از سیل خیزی زیادی برخوردارند و نیز به عنوان پایه مناسب برای احداث باغات پسته،

گونه ای با ارزش محسوب می شود.آنچه که در حال حاضر مھم به نظر می رسد، نابودی جنگل ھای بنه

طی سالیان گذشته و ھمچنین عدم امکان تکثیر و استقرار طبیعی درختان جدید طی سالھای اخیر است.

اقلیم حاکم بر ارتفاعات و نوع ساختار زمین، از دلایل اصلی وجود پراکنش بنه در مناطق کوھستانی می

باشد.مھمترین وجه تمایز اقلیم ارتفاعات با سایر مناطق، کاھش درجه حرارت، بارش برف و ماندگاری آن در

مدت زمان بیشتر و افزایش دوره یخبندان در طی سال است.علت آن نیز براساس قانون کاھش درجه حرارت

با افزایش ارتفاع قابل توجیه است.این عوامل امکان جوانه زنی بذر بنه را فراھم می نماید، در نتیجه سبب

استقرار درختان بنه روی ارتفاعات می گردد